Bibliodrama hoe gaat het in zijn werk?

_______ Hieronder volgt een uitvoerige voorstelling van bibliodrama. Je kan naar onderdelen van dit geheel klikken via onderstaande linken:
Wat is het?
Doel
Concreet verloop
Voorbeelden van rolinvulling
Levenservaringen
Verder verloop van het spel
Veranderen door het spel
Religieus?
Belevingen uitwisselen
Verloopt het altijd zo?
Meer lezen

Bibliodrama: wat is dat eigenlijk? Hoe zou je dit kunnen omschrijven?

In het woord 'biblio-drama' verwijst het woord 'biblio' naar de bijbel. Het woord 'drama' betekent letterlijk: handeling of gebeuren. Het doet denken aan theater, treurspel of vormen van expressie. In het bibliodrama gaat het om het in actie omzetten van een bijbeltekst(fragment). Het uitspelen, het dramatiseren van een bijbelverhaal gebeurt door inleving, uitbeelding, spel, dialoog, rolverkenning, groepinteractiespel en zo meer. Bibliodrama hanteert werkvormen uit psychodrama, sociodrama en theater. Maar het verschilt van deze benaderingswijzen doordat het altijd middels een bijbelverhaal of tekst werkt. De deelnemers aan bibliodrama spelen een verhaalfiguur uit de bijbeltekst en trachten zich bij voorbeeld in te leven in de rol van een herder, een melaatse, een schriftgeleerde, een toehoorder, een apostel, een bezetene of een rijke vrek. Ze spelen deze bijbelrol in relatie tot de andere deelnemers die een zelfde of een andere rol spelen.

In bibliodrama gaat het niet om het letterlijk naspelen van een bijbelverhaal, ook niet om het spelen van opgelegde en voorgeprogrammeerde rollen zoals in passiespelen. Bibliodrama is een heel natuurlijk improvisatiespel. De deel­neemsters kiezen spontaan op eigen aanvoelen een personage uit een verhaal dat ze in het spel willen spelen. Ze geven hun rol gestalte vanuit de elementen die de tekst aanreikt (of hun herinneringen daaraan) en zoals ze zich de bijbelse situatie waarover de tekst handelt ‘zelf' voorstellen. Wanneer een speler zo'n rol speelt dan vult hij deze op een eigen wijze in. Hij legt daarbij aspecten van zichzelf in de gekozen bijbelrol. De gespeelde rol wordt inhoudelijk gevoed vanuit het leven en het begrip van de speler zelf.

De persoon die in het verhaal een bijbelrol speelt, neemt betekenissen en handelingen die bij deze rol horen op en verkent die tijdens het spel. Hij proeft hoe het zou zijn om door Jezus als leerling geroepen te worden, om samen met hem de storm te trotseren, om als blinde de nood aan genezing te voelen, om te ervaren wat het is als zaad tussen de distels verstikt te raken ... Men proeft dus wat er mogelijk door dat bijbels personage is heengaan. Door handelingen en houdingen van bijbelfiguren te verkennen, na te bootsen, over te nemen, te veranderen enz. oefent men bijbels gedrag.

Als iemand een personage speelt in een bijbelverhaal wordt hij uitgenodigd om zijn rol te spelen en richting te geven in de lijn van het bijbelverhaal. Maar hijzelf mag zijn personage op en volstrekt eigen wijze gestalte geven, zelfs tegen de lijn van het verhaal in. Iemand die de rol van onzekere Petrus in de boot op het onrustige meer speelt, wordt uitgenodigd (niet gedwongen) om de veilige boot te verlaten en over het water heen tot Jezus te komen zoals het verhaal zelf aangeeft. Maar degene die deze Petrus speelt, mag de veiligheid van de boot verkiezen boven de onveiligheid van over water lopen. De persoon kan doorheen het spelen van het verhaal zijn eigen concrete levenssituatie daarin laten doorspelen en zijn bijbelrol actueel gestalte geven. Mede door de contacten en de relaties met de andere rollen en personages uit het verhaal kan hij zijn eigen aanvoelen, intenties, verlangens in zijn rolgedrag beter leren kennen, verder bevragen of uitzuiveren. Zo reiken de elementen uit de bijbeltekst steeds verder betekenissen en mogelijkheden aan om door de spelers verkend en ontdekt te worden.

Wanneer een speler een bepaald bijbelpersonage speelt, geeft hij de verhaalfiguur op een eigen wijze een gezicht, woorden van vandaag, en handelingen die eigen zijn aan de speler. In de wijze waarop hij speelt, reikt hij op zijn beurt aan het verhaal betekenissen en concretiseringen aan. Hedendaagse onzekerheden, waarden, verlangens, twijfels klinken in zijn woorden door en zijn uit zijn ogen af te lezen. Elementen uit zijn eigen leven, actualiseren en hertekenen het oude verhaal naar een hernieuwd verhaal van hier en nu. In deze zin, om het met de woorden van de theoloog H. Renckens te zeggen, wordt “de Schrift verder geschreven in het eigen leven”. Door het verhaal uit te spelen voegen de spelers elementen uit hun eigen leven als mogelijke betekenissen en interpretaties aan het verhaal toe. Het verhaal wordt door de actualiteit verrijkt.

Wat is het doel van het bibliodrama spelen? Wat ben je er mee?

Bibliodrama kent meerdere doelen. Men kan men zich richten op het beter leren kennen van de bijbeltekst door zich in te leven in de personages en de situaties van het verhaal. Men kan daarin ook de eigen persoonlijke verhouding met God doorheen het spelen van een bijbelverhaal beter leren kennen. God verschijnt in elk bijbelverhaal op de voor- of achtergrond. Door aan God vragen te stellen of door te voelen wat het je doet als een andere speler het woord van God uit de bijbel tot jou spreekt, versta je duidelijker wat een verhaal over God vertellen wil. Een speler kan zo zijn eigen verhouding tot God beschouwen of hij nu gelovig is of niet. Men kan ook aspecten uit het eigen persoonlijke leven beschouwen. Eigen waarden, eigen keuzen, eigen gedragingen, angsten drijfveren… of nieuwe oriëntatiepunten op het spoor komen doorheen deze bijbelse rolgedragingen en situaties. Je voelt dan, wat zo 'n bijbels personages dat je speelt, met je doet. Naast allerhande persoonlijke aspecten uit je leven kan men ook de maatschappelijke situatie verkennen. Hoewel het leven in bijbelse tijden er heel anders uitzag, zijn er toch veel aspecten uit de samenleving die zich ook vandaag voordoen: armoede, uitsluiting, verdrukking, ziekte, genezing, macht, onrecht noem maar op. Door deze bijbelse situaties te spelen merk je dat je daardoor ook een eigen of andere kijk krijgt op de samenleving vandaag. Wanneer je in een groep een bijbelverhaal speelt, dan leer je ook, doordat je samen (tegen) speelt, op een nieuwe wijze met elkaar in contact te komen. Je leer nieuwe vormen van betrokkenheid of verbondenheid, nieuwe gedragingen en houdingen onder elkaar .

In bibliodrama zijn al deze vijf doelen tegelijkertijd aanwezig m.n. de betekenissen van het bijbelverhaal, de relatie tot God, de eigen concrete levenservaringen, de maatschappelijke werkelijkheid en de groepsverhoudingen . Ze beïnvloeden en bevruchten elkaar constant. Ook al wordt één aspect benadrukt en gaat alle aandacht daarheen, toch verschijnen, min of meer uitgesproken, bewust of onbewust, ook de andere aspecten in het spel van de deelnemers.

Kan je eens heel concreet vertellen hoe het er aan toe gaat?

Het verhaal van de genezing van de lamme is een interessant verhaal om kennis te maken met bibliodrama. Het is maar één voorbeeld van hoe het er aan toe kan gaan, want er zijn meerdere vormen en speelwijzen. Het spel, in de wijze waarop het in onze methode gespeeld wordt, begint met de lezing van de verhaaltekst. Je moet de bijbelverhalen niet noodzakelijk kennen als je bibliodrama wil spelen. Daarna worden de diverse personages die in het verhaal meespelen opgespoord. In het door ons gekozen verhaal zijn dit m.n. Jezus, de menigte mensen die toestroomt, de schriftgeleerden, de dragers en de lamme. De figuur van God is passief aanwezig in de laatste versregel: ‘zij verheerlijkten God'. Meestal kiezen we er bij een kennismaking voor om met de eerste vijf rollen te spelen. Soms introduceren we ik ook God als bijkomende rol, soms wordt er ook gespeeld met het huis, de deur, het dak, het bed als rol . Want ook met voorwerpen en dieren uit een bijbeltekst kan gespeeld worden in bibliodrama. Wanneer iedereen een rol gekozen heeft waardoor hij bij het beluisteren van het verhaal geraakt werd, dan neemt iedereen een beginpositie op het speelveld in waarop de rollen zijn aangeduid door de begeleider. De begeleider interviewt kort elk van de spelers. Daardoor begrijpt iedereen van elkaar wie welke rol speelt. Het is het moment van inleving in het bijbels personage.
Omdat een evangelieverhaaltekst in het algemeen erg sober is in z'n verhaalwijze, geeft dit voor de spelers veel mogelijkheden om zich in het verhaal bewust of onbewust te herkennen. Bijvoorbeeld: Een menigte bestaat uit diverse soorten mensen. Wie waren de dragers, bekenden, vrienden, buren, toevallige passanten…? Wat waren hun intenties? Dat alles staat niet in de tekst beschreven. In bibliodrama maakt men gebruik van de ruimte die het verhaal laat, de leemten in de tekst. Spelers kunnen zelf invullen wat niet wordt gezegd of verzwegen wordt. Zij vullen het verhaal vanuit hun inleving en vanuit hun eigen levenservaringen aan.

Geef eens wat voorbeelden hoe mensen zo'n rol spelen. Wat zeggen de spelers dan zoal?

Bijvoorbeeld deelnemers die de rol van mensen in de menigte wilden spelen stellen zich bij het begin van het spel als volgt voor:
-"Ik ben iemand die Jezus al een paar keer heeft bezig gehoord en ik vind hem boeiend dus ben ik er nu weer bij als hij komt vertellen."
-"Ik heb al wonderlijke dingen over hem gehoord en ik kom kijken of dat klopt."
-"Er was blijkbaar iets te doen want al dat volk stroomt hier binnen en ik wil weten wat er aan de hand is."
-"Het schijnt dat er hier een wonder gaat gebeuren en daar wil ik bij zijn."
-"Ik geloof niet veel over wat ze van deze man vertellen."
-"Ik ben nieuwsgierig naar mensen die ongelooflijke dingen kunnen."
-"Ik ben een buur en wou vragen wat er gebeurd is dat hij een paar dagen niet thuis gekomen is."
-"Ik ben een broer van Jezus en ik ben bezorgd over wat hem in z'n hoofd gevaren is."
-"Ik wil weten of die man straffe praat of laffe praat verkoopt."
-"Ik heb een serieuze vraag aan Jezus en ik wil hem die eindelijk eens stellen."
-"Ik geloof niet in wonderen en nu wil ik er op toezien dat er niet aan volksverlakkerij gedaan wordt. Ik wil weten wat er achter zit."
-"Ik wil graag in de buurt zijn van wezenlijke mensen. Ik kan daar veel van leren."
-"Ik loop hier maar even aan, ik ben zo weer weg, ik ben een zwerver."
-"Ik ben de reporter van de plaatselijke krant en ik maak het verslag op van het gebeuren . "

Doorheen deze voorstellingen vertellen de spelers, veelal onbewust, iets van zich­zelf, maar tegelijk ook iets van hun geloofsvisie, hun kijk op Jezus van Nazareth, hun verhouding tot hem, hun kijk op wonderverhalen enz. Nogal wat mensen uit de menigte drukken uit dat ze zoekend zijn in hun (ver)houding tot Jezus van Nazareth, twijfel, ongeloof, laffe of straffe praat... De broer en de buur zijn beide bezorgd om Jezus maar duidelijk vanuit een andere bekommernis. De reporter uit ons voorbeeld houdt grote afstand t.o.v. het Jezusgebeuren. Is hij een kritisch kijker, een objectief waarnemer, iemand die zich verschuilt ... ? De zwerver laat zich niet kennen en niet binden maar toont toch even belangstelling. Er worden verder nogal wat (tegenstrijdige) verwachtingen aan Jezus gesteld zeker met betrekking tot de 'genezing' van de lamme. De bijbelse wonderverhalen roepen vaak sensatiezucht wakker en geven mensen (valse) hoop. Ze roepen ook weerstand op en onbegrip. Men wil niet naïef zijn of beetgenomen worden. Je kan hier al vermoe­den waar de aandacht van deze mensen tijdens het spel op gefocust zal zijn. Het begrip 'wonder' vraagt spelenderwijs om uitklaring. Al deze dingen komen al bij de opening van het spel - zij het nog verborgen - naar boven. Ze kunnen tijdens het verdere spel worden verkend en uitgediept. Als speler kom je dan je eigen vragen, spanningen, noden, weer­standen, begrip of onbegrip op het spoor. Doorheen het spel van het verhaal komen diepgaande aspecten uit het concrete leven bovendrijven. Dit voor de spelers helpen verduidelijken is één van de doelen van het bibliodramaspel. Een aantal van deze elementen komen bij het verder spelen van het verhaal opnieuw aan bod en vinden daar soms antwoord, bevestiging of ontkenning. Andere levenservaringen worden uitgewisseld en besproken tijdens de uitwisseling van belevingen en overdenkingen na het spel waarbij ook associaties uit het dagdagelijkse leven aan elkaar worden verteld en verbonden met het verhaal en het spel.

Wat wordt er tijdens een spel aan levenservaringen opgeroepen?

Beschouwen we nu even de rol van de vier mannen die de lamme dragen. Zo stelden een aantal speelsters zichzelf voor.
-"Ik ben een vriend van de lamme. Ik ken hem van kindsbeen af. Ik heb hem naar hier gebracht omdat hij het mij vroeg maar in een genezing geloof ik niet. Ik hoop dat hij niet te ontgoocheld gaat zijn. "
-"Ik ben altijd bereid om iemand te helpen en die Jezus die doet het niet voor het geld.
Ik kon niet binnen. Omdat een aantal mannen het dak aan het open maken waren ben ik wat komen helpen met het gedacht dat ik dan beter zou kunnen zien wat er aan de hand was."
- "Ik ben een toevallige voorbijganger die om hulp werd gevraagd. Ik ken die lamme niet en van Jezus heb ik nog nooit gehoord."
-"Ik heb de lamme met veel moeite ervan kunnen overtuigen om hem hier naar toe te brengen
Ik zou er alles voor doen opdat de lamme zou genezen, daarom ben ik hier."
-"Zolang de lamme de hoop maar niet opgeeft sleur ik hem overal naar toe waar hij zich goed voelt. Trouwens ik help hem omdat hij het recht heeft om er bij te zijn ."
-"Een lamme wordt overal uitgesloten, uit het sociaal leven en daarenboven ook nog uit het religieus leven Ik breng die lamme dwars door al die verboden en grenzen heen naar waar hij hoort te zijn, in 't midden voor God 's aanschijn."
-"Ik ben de vrouw van de lamme en ik ben het moe voor hem te zorgen. Het wordt tijd dat iemand voor mij zorgt."

Mensen hebben vele motieven van waaruit ze handelen. Welke motieven de vier mannen in het verhaal van Marcus hanteerden, blijft een open vraag. Het bijbelverhaal zelf vertelt daar niets over. Uit de bovenstaande voorbeelden van wat spelers zeggen in het bibliodramaspel kom je dat te nu wel weten. Althans: ze geven de motieven aan die de bibliodramaspelers vandaag voelen. In het verdere spelverloop, na deze eerste korte voorstelling, krijgen de spelers de kans om hun rol verder uit te spelen, te verdiepen, te confronteren met anderen.

Hoe verloopt dit tijdens een bibliodramaspel dan verder?

Enkele voorbeelden:
  • De toevallige voorbijganger die van Jezus nooit gehoord had, liep niet verder door maar begon met Jezus een indringend gesprek over de zin van z'n leven.'
  • De vrouw die er alles voor wou doen opdat de lamme zou genezen, valt Jezus aan omdat hij zo afstandelijk en verbaal blijft en spoort hem aan naar de lamme toe te stappen, hem toe te spreken en in Gods naam iets te doen!'
  • De vrouw van de lamme wil tijdens het spel niet langer 'drager' zijn. Ze heeft al zoveel en zolang alleen moeten dragen, zegt ze, dat ze geen energie meer heeft. Ze voelt zich zelf daardoor ook verlamd. Ze wil de rol van drager niet langer spelen. maar wil de rol van verlamde verder spelen. Ze legt zich neer en steun zoekt tegen de benen van een andere verlamde. En wat blijkt verder: dat de benen van degene die deze verlamde speelt stilaan aan kracht lijken te winnen en de dat ze trachten deze verlamde vrouw te steunen in de rug.'

In het bibliodrama voelen mensen soms hun krachten terugkomen, ervaren ze zich sterker en weerbaarder om hun verlamdheid te dragen, sommigen voelen zich geheeld en genezen.
Laat ik er voor alle duidelijkheid aan toevoegen dat bibliodrama een spel is en geen vorm van gebedsgenezing of welke occulte praktijk dan ook. De uitwerking van ervaringen opgedaan in het bibliodramaspel zijn echter wel ingrijpend en werkzaam op langere termijn.

Veranderen mensen door bibliodrama? Verdiepen ze zich?

Het gebeurt meermaals bij het verhaal van de lamme dat de dragers de ogen geopend worden, ze maken een (be)keringsproces door. De spelers die drager spelen zijn vaak mensen van goede wil, sociaal voelend, bekommerd om de zwakkeren en altijd bereid om te helpen. Tijdens het spel protesteren diegenen, die ‘verlamde' spelen tegen het feit dat er geen rekening gehouden wordt met wat ze als lamme zelf denken en voelen, dat ze betutteld worden en dat er in hun plaats wordt beslist. Iemand wees zelfs de dragers kordaat terug en sleepte zich tergend langzaam tot aan de voeten van Jezus. -"Het geklets stoort me, kom als drager eens in mijn plaats zitten. Dan ga je misschien anders zien, anders geloven".

Sommige dragers voelen zich dan afgewezen of gechoqueerd, reageren kwaad of verongelijkt, maar bij de meesten begint dan een lampje te branden over hun wel goed bedoelde maar wat paternalistische, betuttelende wijze van omgaan met de 'zieke' medemens.
"Wat ik geleerd heb is dat heel veel mensen 'een verlamde mens' willen helpen maar doen dit vaak vanuit hun verlangens, hun eigen visie en houden niet genoeg of helemaal geen rekening met de verlamde. Het verhaal is voor mij opengegaan, de lamme is meer dan een mens die daar ligt en niet verder kan"
"Ineens tijdens het spel zat ik weer in de realiteit, ik besefte plots zeer duidelijk dat ik op een andere wijze moest omgaan met mijn leerlingen, veel meer nabij en luisterend, niet vanuit oplossingen en het zekere weten. Ik sta helemaal perplex. "

De stap van een nieuw inzicht (tijdens het spel opgedaan) naar de praktijk van alledag is niet vanzelfsprekend. Een andere houding aannemen vraagt om een langdurig proces van vallen en opstaan. Maar het inzicht dat wordt opgedaan raakt men niet gemakkelijk kwijt, het staat in het lijf gegrift. Er is een (nieuwe) bron van inspiratie aangeboord. Het vroegere gedrag lijkt oud en achterhaalt en vraagt nodig om vernieuwing, om heroriëntering.

Die verdieping en inspiratie die mensen vinden in bibliodrama, heeft dat ook iets religieus of godsdienstig?

Voor sommigen is het inzicht dat ze vinden in een bibliodramaspel een soort aha-erlebnis. Deze wordt beleefd als een ware religieuze ervaring. “Ik was verrast door de woorden die ik sprak” “Wat ik zei leek niet van mijzelf te komen.” “Het was alsof ‘ iets' door mij sprak.
Door sommigen wordt dit aanvoelen expliciet christelijk geduid. "Het is alsof God me nabij komt." "Tijdens het spel herkende ik, in de woorden en gedragingen van sommige mensen, het gelaat en de aanwezigheid van God." "Ik heb ervaren dat God mij niet loslaat, mij vastpakt en zegt: Kom op, mensen verwachten iets van jou, laat hen niet in de steek.
Veel spelers die intens aan een bibliodramaspel hebben deelgenomen, houden er een ervaring van meer bewustwording van zichzelf en het eigen geloofsverstaan aan over, meer oriëntering ook, een gevoel van kracht en ondersteuning, een sterk gevoel van zeker weten, een oproep tot verandering die sommide evangelie&shr dan in de dagen of weken die op het spel volgen als dusdanig herkend.

Hoe komen die belevingen na het spel ter sprake?

Het spel van bibliodrama eindigt met een belangrijke fase ‘na' het spelen. Dan volgt er een uitwisseling van ervaringen, belevingen, bedenkingen… die tijdens het spelen zijn opgekomen. Het ‘spel van het verhaal' wordt hier verbonden met het ‘spel van het dagelijks leven'. De deelnemers zoeken naar betekenissen en verbanden tussen het eigen spel en het eigen persoonlijk en maatschappelijk leven. Ze vertellen nieuwe inzichten en verbanden, nieuwe inzichten ook in bijbel en geloof vandaag.
Tot slot wordt het bijbelverhaal weer opnieuw gelezen. Het hele bibliodramaspel en de ervaringen worden terug aangereikt aan het verhaal waaruit ze zijn ontsproten. Het oude verhaal wordt verrijkt met actuele betekenissen en ervaringen.

Verloopt bibliodrama altijd op deze manier?

Er zijn zeer vele wijzen waarop bibliodrama kan gespeeld worden. Er zijn de werkvormen zoals rolinleving, open (lege)stoel, doorschuifrollenspel, ontmoetingspel, tableau vivant, groepsinteractiespel enz. Daarnaast biedt elk verhaal heel eigen mogelijkheden die nieuwe spelvormen mogelijk maken. Een rivier oversteken, een steen oprichten, een ark bouwen, het dragen van lampen… Je kan verhalen en teksten in hun geheel spelen maar ook in verschillende stappen. Ook de leeftijdsgroepen en de samenstelling van spelersgroepen roepen andere mogelijkheden en kansen op. Kleuters vragen om een andere aanpak dan volwassenen of jongeren. Een bijbelgroep geeft andere mogelijkheden en uitwerkingen dan het spelen met een grote diversiteit aan levensbeschouwelijke visies.
Daarnaast zijn er vele methoden en heel verscheidene doelen in bibliodrama die op hun beurt weer bepalen hoe (verschillend) bibliodrama gespeeld wordt. Je kan een meer persoonsgericht bibliodrama spelen waarbij alle spelers zich richten op de levensverdieping van één persoon. Je kan ook alle spelers tegelijk een heel eigen en persoonlijke rol laten spelen, ieder voor zich of in samenspel. Het spel kan expliciet gericht worden op vorming, onderwijs, catechese of pastoraal. Het kan ten dienste staan van bepaalde vormen van exegese of theologie. Verschillende visies zijn daarbij mogelijk. Opleidingsinstituten in binnen- en buitenland trachten deze visies in vormen en methoden te gieten.

Waar kan ik nog meer over bibliodrama lezen?

Graag willen we je verwijzen naar andere items op deze website met name: Veelgestelde vragen en naar Artikels en Publicaties op deze website waarbij je een aantal artikels over bibliodrama, door eenvoudig aanklikken, kan lezen.
Uiteraard prijzen we ons boek aan:
Bibliodrama Begeleiden. Een wegwijzer voor de praktijk. klik hier
Begin mei 2007 verscheen van de kerngroep bibliodrama Vlaanderen een boek over bibliodrama. Doorheen de jaren waarin de kerngroep basisopleidingen verzorgde is er een eigen visie ontstaan op wat bibliodrama is en hoe men het kan begeleiden. Tegelijk vond er een creatief proces plaats waarbij vele nieuwe werkvormen werden ontwikkeld.
Het boek bevat drie delen: In deel 1 wordt de visie op bibliodrama voorgesteld. Deel 2 behandelt het begeleiden van bibliodrama in heel zijn complexiteit. Deel 3 stelt een waaier van werkvormen voor die doorheen de jaren ontwikkeld werden.
Het boek is bedoeld voor ieder die geïnteresseerd is in bibliodrama, zich erin wil verdiepen en er eventueel zelf mee aan de slag wil gaan. Er wordt specifieke aandacht besteed aan toepassingsmogelijkheden van bibliodrama binnen onderwijs en pastoraat.